Wstęp
Uszkodzenia łąkotek należą do bardzo częstych problemów w obrębie stawu kolanowego. Mogą być zarówno następstwem nagłego urazu, jak i efektem stopniowego osłabienia oraz zużywania się tkanki. Sposób leczenia zależy przede wszystkim od rodzaju i rozległości uszkodzenia, jakości łąkotki, jej zdolności funkcjonalnej oraz stanu pozostałych struktur kolana.
O łąkotce – budowa, umiejscowienie i funkcja
Łąkotki kolana to elastyczne struktury zbudowane z tkanki włóknisto-chrzęstnej, usytuowane pomiędzy kłykciami kości udowej a powierzchnią stawową kości piszczelowej. Mają klinowaty przekrój, który zwiększa powierzchnię kontaktu z kośćmi i pozwala równomierniej rozkładać obciążenia przenoszone przez kolano.
W każdym kolanie znajdują się dwie łąkotki:
- łąkotka przyśrodkowa, położona po wewnętrznej stronie stawu,
- łąkotka boczna, znajdująca się po jego stronie zewnętrznej.
Łąkotki składają się z rogu przedniego, części środkowej nazywanej trzonem oraz rogu tylnego; ich końce są przytwierdzone do kości piszczelowej za pomocą korzeni łąkotki.
Najważniejsze funkcje łąkotek to:
- rozkładanie i przenoszenie obciążeń,
- amortyzowanie sił działających na kolano,
- ochrona chrząstki stawowej,
- wspomaganie stabilności stawu,
- poprawa wzajemnego dopasowania powierzchni kości udowej i piszczelowej podczas ruchu.
Łąkotki u osób dorosłych są strukturami bardzo ubogo i niejednolicie unaczynionymi. Zewnętrzna (obwodowa) część łąkotki jest ukrwiona nieco lepiej, natomiast jej część wewnętrzna praktycznie w ogóle nie ma naczyń krwionośnych. Wpływa to na ograniczoną zdolność uszkodzonej tkanki łąkotek do gojenia i jest jednym z istotnych czynników przy kwalifikowaniu pacjenta do operacji.
Objawy łąkotkowe
Uszkodzenie łąkotki może powodować ból po przyśrodkowej lub bocznej stronie kolana, najczęściej w okolicy szpary stawowej. Dolegliwości często nasilają się podczas przysiadu, skręcania ciała na obciążonej nodze (rotacji), wstawania, schodzenia po schodach lub wykonywania szybkiej zmiany kierunku ruchu.
Do typowych objawów łąkotkowych należą:
- ból zlokalizowany w obrębie szpary stawu,
- obrzęk lub nawracające gromadzenie się płynu w kolanie,
- przeskakiwanie, trzaski albo uczucie zahaczania wewnątrz stawu,
- ograniczenie pełnego zgięcia lub wyprostu,
- okresowe blokowanie kolana,
- poczucie niepewności lub „uciekania” stawu.
Po ostrym urazie pacjent może początkowo zachować możliwość chodzenia, a obrzęk i sztywność mogą narastać w ciągu kolejnych godzin lub dni. Szczególnej uwagi wymaga rzeczywiste zablokowanie kolana, zwłaszcza brak możliwości pełnego wyprostu. Może ono wynikać z przemieszczenia fragmentu łąkotki i wymagać pilnej oceny oraz interwencji ortopedycznej.
Objawy łąkotkowe są wskazaniem do badania kolana, ale same nie przesądzają o rozpoznaniu. Podobne dolegliwości mogą towarzyszyć między innymi uszkodzeniom chrząstki, więzadeł kolana, przeciążeniu stawu rzepkowo-udowego lub zmianom zwyrodnieniowym.
Diagnostyka
Badanie kliniczne obejmuje ocenę bolesności szpary stawowej oraz testy prowokacyjne, między innymi test McMurraya i test Thessaly’ego. Największą wartość diagnostyczną daje łączne wykorzystanie wywiadu, badania klinicznego i badań obrazowych.
Rezonans magnetyczny jest preferowanym badaniem w diagnostyce ostrych uszkodzeń łąkotek, ponieważ pozwala również ocenić chrząstkę, więzadła i pozostałe struktury wewnątrzstawowe.
Rodzaje uszkodzeń łąkotki
Uszkodzenia łąkotek nie powstają wyłącznie podczas spektakularnych kontuzji sportowych lub wypadków. W praktyce można wyróżnić trzy podstawowe sytuacje kliniczne.
Uszkodzenie zdrowej łąkotki w następstwie silnego urazu
Zdrowa, prawidłowo zbudowana łąkotka może ulec uszkodzeniu pod wpływem dużej siły działającej na kolano. Typowym mechanizmem jest gwałtowna rotacja tułowia przy stopie pozostającej na podłożu, nagła zmiana kierunku biegu, lądowanie po wyskoku bądź uraz bezpośredni.Uszkodzenia tego typu występują często u osób aktywnych fizycznie. Mogą towarzyszyć im urazy innych struktur kolana, szczególnie więzadła krzyżowego przedniego (ACL). Uszkodzenie łąkotki (pęknięcie) może mieć jedną z kilku postaci:
- podłużną,
- promienistą,
- skośną,
- typu „rączki od wiadra”,
- obejmującą korzeń łąkotki.
Występują też uszkodzenia, które mają jednocześnie kilka powyższych cech.
Uszkodzenie łąkotki osłabionej
Łąkotka, która została wcześniej uszkodzona, przeciążona albo częściowo zmieniona degeneracyjnie, może pęknąć podczas oddziaływania znacznie mniejszej siły. Bezpośrednim momentem wystąpienia objawów może być przysiad, obrót podczas wstawania, zejście ze stopnia albo zwykłe potknięcie. W tej sytuacji pozornie niewielki uraz nie jest bezpośrednią przyczyną, ale raczej momentem, w którym osłabiona tkanka traci ciągłość, przemieszcza się lub zaczyna drażnić wnętrze stawu.
Zwyrodnienie i utrata funkcji łąkotki
Zmiany rozwijające się stopniowo, bez pojedynczego silnego urazu mogą prowadzić w efekcie do jego powstania. Wraz z upływem czasu tkanka łąkotki traci elastyczność, odporność na rozciąganie i zdolność przenoszenia obciążeń. Mogą pojawiać się rozwarstwienia, poziome szczeliny oraz nieregularne pęknięcia obejmujące kilka części łąkotki.
Proces ten może być związany z naturalnym starzeniem się tkanek, wieloletnimi przeciążeniami, następstwami wcześniejszych urazów, niestabilnością więzadłową, zaburzeniem osi kończyny lub chorobą zwyrodnieniową kolana.
Leczenie operacyjne uszkodzeń łąkotki
W przypadkach, w których uszkodzenie łąkotki wymaga zabiegu operacyjnego, jego celem powinno być zachowanie, naprawienie lub odtworzenie możliwie dużej części czynnej łąkotki, a nie jedynie usunięcie uszkodzonego fragmentu. Utrata tkanki łąkotki zwiększa bowiem obciążenie chrząstki stawowej i sprzyja rozwojowi zmian zwyrodnieniowych kolana.
Obecnie stosuje się cztery typy procedur operacyjnych w leczeniu uszkodzeń łąkotki kolana:
- Szycie łąkotki
- Przeszczep łąkotki
- Częściowe usunięcie łąkotki
- Całkowite usunięcie łąkotki
Q&A - najważniejsze pytania pacjentów dotyczące uszkodzenia łąkotek
Uszkodzenie łąkotki najczęściej powoduje ból po wewnętrznej lub zewnętrznej stronie kolana, na wysokości szpary stawowej. Dolegliwości mogą nasilać się podczas przysiadu, skręcania ciała na obciążonej nodze, wstawania oraz schodzenia po schodach. Towarzyszy im obrzęk, przeskakiwanie, uczucie zahaczania wewnątrz stawu, ograniczenie wyprostu albo okresowe blokowanie kolana.
Nie każde uszkodzenie łąkotki wymaga leczenia operacyjnego. Decyzja zależy od rodzaju i położenia pęknięcia, jakości tkanki, wieku biologicznego łąkotki, występowania objawów mechanicznych oraz stanu pozostałych struktur kolana.
Niektóre uszkodzenia łąkotki mogą się wygoić, ale nie każda jej część ma taki sam potencjał regeneracyjny. Największą zdolność gojenia mają stabilne pęknięcia zlokalizowane w zewnętrznej, lepiej ukrwionej części łąkotki. Uszkodzenia obejmujące jej wewnętrzną, praktycznie nieunaczynioną część oraz pęknięcia powstałe w tkance zwyrodnieniowej goją się znacznie trudniej.
W wielu przypadkach chodzenie jest możliwe, o ile kolano nie jest zablokowane, a obciążenie nie powoduje ostrego bólu ani narastającego obrzęku. Do czasu ustalenia rozpoznania należy jednak unikać głębokich przysiadów, klękania, gwałtownych zwrotów oraz ruchów łączących obciążenie nogi z rotacją kolana.
Diagnostykę rozpoczyna się od wywiadu i badania ortopedycznego, natomiast najdokładniejszym badaniem obrazowym łąkotek jest rezonans magnetyczny kolana. MRI pozwala określić lokalizację i orientacyjny charakter pęknięcia, a także ocenić chrząstkę, więzadła i inne struktury wewnątrzstawowe.
Jeżeli łąkotkę można stabilnie naprawić, preferowanym rozwiązaniem jest jej szycie i zachowanie możliwie dużej ilości własnej tkanki. Naprawiona łąkotka nadal może rozkładać obciążenia i chronić chrząstkę stawową.
Kule są najczęściej potrzebne przez kilka tygodni, ale dokładny czas ich stosowania zależy od rodzaju naprawionego uszkodzenia. Po szyciu pęknięć promienistych, skośnych, złożonych lub uszkodzeń korzeni ograniczenie obciążenia trwa zwykle około 4–6 tygodni. Stabilne pęknięcia podłużne mogą pozwolić na wcześniejsze wprowadzanie obciążenia.
Odzyskanie sprawności potrzebnej do codziennego funkcjonowania zajmuje zwykle kilka tygodni, ale biologiczne gojenie łąkotki i pełna rehabilitacja trwają kilka miesięcy. Około 8.–10. tygodnia wielu pacjentów może poruszać się bez kul i wykonywać pracę biurową, jednak zszyta tkanka nadal nie jest gotowa na maksymalne obciążenia.
Po szyciu łąkotki powrót do sportu jest najczęściej możliwy po około 6 miesiącach, natomiast bardziej złożone naprawy mogą wymagać 6–9 miesięcy rehabilitacji.